بیتکۆین و کریپتۆ چییە؟ ناساندنێکی سادە بۆ دەستپێکەران
بیتکۆین و کریپتۆ چۆن کاردەکەن؟ ناساندنێکی سادە لە بلۆکچەین، جزدان، جیاوازیی دراوەکان و مەترسییە سەرەکییەکان.
کاتێک ناوی بیتکۆین یان کریپتۆ دەبیستین، زۆرجار یەکەم شت کە دێتە بەرچاو نرخ و بەرزبوونەوە و دابەزینەکانی بازاڕە. بەڵام کریپتۆ تەنها بازاڕێک بۆ کڕین و فرۆشتن نییە؛ بیرۆکەیەکە بۆ گواستنەوە و هەڵگرتنی بەها لەسەر ئینتەرنێت، بە شێوەیەک کە هەمیشە پێویستی بە بانک یان کۆمپانیایەکی ناوەندی نەبێت.
ئەم بابەتە ناساندنێکی سادەی بیتکۆین و جیهانی کریپتۆیە. ئامانج ئەوە نییە هانت بدات بۆ کڕینی دراوێک؛ بەڵکو یارمەتیت بدات وشە و بنەما سەرەکییەکان تێبگەیت و بزانیت پێش هەر بڕیارێک چی بپشکنیت.
کریپتۆ چییە؟
کریپتۆ، یان دراوی ڕەمزی، جۆرێک سامانی دیجیتاڵییە کە لەسەر تۆڕی کۆمپیوتەر هەڵدەگیرێت و دەگوازرێتەوە. پاراستنی مامەڵەکان بە شێوازە بیرکارییەکان و نهێنینووسی ئەنجام دەدرێت؛ بۆیە ناوی «کریپتۆ» لەوێوە هاتووە.
هەموو شتێکی دیجیتاڵ کریپتۆ نییە. پارەی ناو هەژماری بانکیش ژمارەیەکی دیجیتاڵییە، بەڵام بانک کۆنترۆڵی تۆمارەکەی دەکات. لە زۆر تۆڕی کریپتۆدا، تۆمارەکە لە نێوان ژمارەیەکی زۆر کۆمپیوتەردا دابەشکراوە و یەک دامەزراوە بە تەنها خاوەنی نییە.
بیتکۆین چۆن دەستی پێکرد؟
بیتکۆین لە ساڵی ٢٠٠٩ دەستی بە کارکردن کرد. پێش ئەوە، کەسێک یان گروپێک بە ناوی ساتۆشی ناکامۆتۆ نووسراوێکی بڵاوکردەوە و تێیدا سیستەمێکی پارەدانی ڕاستەوخۆی پێشنیار کرد: دوو کەس بتوانن لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە بەها بۆ یەکتر بنێرن، بەبێ ئەوەی دامەزراوەیەکی دارایی لە نێوانیاندا مامەڵەکە پشتڕاست بکاتەوە.
بیتکۆین یەکەم هەوڵی دروستکردنی پارەی دیجیتاڵ نەبوو، بەڵام یەکەم سیستەمی سەرکەوتوو بوو کە کێشەی دووبارە خەرجکردنی هەمان پارەی دیجیتاڵی چارەسەر کرد، بەبێ پشتبەستن بە ناوەندێکی تاک.
بلۆکچەین بە زمانێکی سادە
بلۆکچەین دەتوانرێت بە دەفتەرێکی گشتیی مامەڵەکان بچوێندرێت. مامەڵە نوێیەکان کۆدەکرێنەوە و لە ناو «بلۆک» دادەنرێن. هەر بلۆکێک بە بلۆکی پێش خۆیەوە بەستراوەتەوە؛ بەم شێوەیە زنجیرەیەک لە تۆمارەکان دروست دەبێت.
لە تۆڕی بیتکۆیندا، کۆمپیوتەرە سەربەخۆکان هەمان یاساکان جێبەجێ دەکەن و لەسەر دروستی مامەڵەکان ڕێکدەکەون. گۆڕینی تۆمارێکی کۆن زۆر دژوارە، چونکە پێویستە بەشێکی گەورەی تۆڕەکە بگۆڕدرێت و هەموو کارە دوای ئەو تۆمارە دووبارە بکرێتەوە.
جزدان چییە و بەڕاستی چی لەناویدایە؟
جزدانی کریپتۆ وەک جزدانی گیرفان پارە لەناو خۆیدا ناگرێت. سامانەکەت لەسەر بلۆکچەین تۆمارکراوە؛ جزدانەکە کلیلەکانت بەڕێوەدەبات و ڕێگەت پێدەدات مامەڵە واژوو بکەیت.
دوو چەمکی گرنگ هەن: ناونیشانی گشتی کە دەتوانیت بۆ وەرگرتنی پارە لەگەڵ خەڵکی هاوبەشی بکەیت، و کلیلی تایبەت یان وشەکانی گەڕاندنەوە کە دەسەڵاتی سامانەکەت دەدەن. ئەو زانیارییە تایبەتە نابێت لەگەڵ هیچ کەسێک هاوبەش بکرێت. ئەگەر ون بێت، لە زۆر حاڵەتدا هیچ بانک یان بەشی پشتگیرییەک نییە بتوانێت هەژمارەکەت بۆ بگەڕێنێتەوە.
بیتکۆین و هەموو کریپتۆکان یەک شت نین
بیتکۆین تۆڕێکە کە سەرنجی سەرەکیی لەسەر پاراستن و گواستنەوەی بەهایە. بڕی کۆی بیتکۆینی دروستکراو سنووردارە و نابێت لە ٢١ ملیۆن زیاتر بێت. ئەم سنووردارییە یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی هەندێک کەس بە «زێڕی دیجیتاڵ» ناوی دەبەن، هەرچەند نرخەکەی زۆر هەڵدەچێت و دادەبەزێت.
دوای بیتکۆین، هەزاران تۆڕ و تۆکن دروست بوون. ئیتیریۆم، بۆ نموونە، تەنها بۆ ناردنی پارە نییە؛ ڕێگە بە پەرەپێدەران دەدات بەرنامە و گرێبەستی زیرەک لەسەر تۆڕەکە دروست بکەن. هەروەها ستەیبڵکۆین هەن کە هەوڵدەدەن نرخەکەیان بە دۆلار یان سامانێکی ترەوە ببەستن.
بوونی تۆکنێک بە مانای بەسوودبوون یان باوەڕپێکراوی نییە. هەر پڕۆژەیەک ئامانج، یاسا، تیم، دابەشکردنی تۆکن و مەترسیی خۆی هەیە.
کریپتۆ بۆ چی بەکاردێت؟
ناردن و وەرگرتنی بەها لە نێوان کەسانی دوور لە یەکتر، بە تایبەت لە شوێنێک کە خزمەتگوزاریی بانکی سنووردارە.
هەڵگرتنی سامان بە شێوەیەک کە خاوەنەکە خۆی کلیلەکانی بەدەستەوە بێت.
بەکارهێنانی بەرنامە ناوەندینەکراوەکان، وەک ئاڵوگۆڕ، قەرزدان، یاری و خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان.
پارەدان بە ستەیبڵکۆین، کە زۆرجار نرخێکی جێگیرتر لە دراوەکانی تری کریپتۆیان هەیە.
نرخی بیتکۆین و کریپتۆ چۆن دیاری دەکرێت؟
نرخ لە بازاڕدا بە پێی داواکاری و خستنەڕوو دیاری دەکرێت. کاتێک کڕیار زیاترە، نرخ دەتوانێت بەرز ببێتەوە؛ کاتێک فرۆشیار زیاترە، دەتوانێت دابەزێت. هەواڵ، یاسا، ڕەوشی ئابووری، تەکنەلۆژیا، ترس و چاوەڕوانیی خەڵک هەموویان کاریگەرییان لەسەر بازاڕ هەیە.
بەرزبوونەوەی پێشووی نرخ هیچ دڵنیاییەک بۆ قازانجی داهاتوو دروست ناکات. کریپتۆ دەتوانێت لە ماوەیەکی کورتدا بەشێکی گەورەی بەهای خۆی لەدەست بدات.
مەترسییە سەرەکییەکان
هەڵچوون و دابەزینی توندی نرخ: ئەو پارەیە بەکارمەهێنە کە لەدەستدانی ژیانی ڕۆژانەت تێکدەدات.
فێڵ و پڕۆژەی ساختە: بەڵێنی قازانجی دڵنیابوو یان قازانجی خێرا نیشانەی مەترسییە.
هەڵەی بەکارهێنەر: ناردنی پارە بۆ ناونیشانی هەڵە زۆرجار ناگەڕێتەوە.
پاراستنی کلیلەکان: وشەکانی گەڕاندنەوە مەخەرە ناو وێنە، کلاود یان پەیامی ئاسایی.
مەترسیی پلاتفۆرم: هەموو بۆرسە و خزمەتگوزارییەک باوەڕپێکراو نییە و هەندێکیان دەتوانن داخراو، هاککراو یان ورشکست ببن.
گۆڕانی یاسا: مامەڵە و باج و بەکارهێنانی کریپتۆ لە هەر وڵاتێکدا یاسای جیاوازی هەیە و دەتوانێت بگۆڕدرێت.
چۆن بە ئاگاییەوە دەست پێبکەیت؟
پێش کڕین، بنەمای بلۆکچەین، جزدان، کلیلی تایبەت و کرێی مامەڵە تێبگە.
بە بڕێکی زۆر کەم دەست پێبکە؛ بڕێک کە لەدەستدانیت بۆت قورس نەبێت.
پشتڕاستکردنەوەی دوو هەنگاوی بۆ هەژمارەکان چالاک بکە و وشەی نهێنیی جیاواز بەکاربهێنە.
هیچ کات وشەکانی گەڕاندنەوە یان کلیلی تایبەت مەدە بە کەسێک، تەنانەت ئەگەر خۆی بە پشتیوانی پلاتفۆرمێک بناسێنێت.
بڕیار بە پێی توێژینەوەی خۆت بدە، نەک تەنها بە پێی ڤیدیۆ، پۆست یان قسەی کەسێکی ناسراو.
کورتەی قسە
بیتکۆین دەرگایەکی نوێی کردەوە بۆ ئەوەی بەها لەسەر ئینتەرنێت بە شێوەی ڕاستەوخۆ و ناوەندینەکراو بگوازرێتەوە. دوای ئەو، جیهانێکی فراوان لە تۆڕ، تۆکن و بەرنامەی کریپتۆ دروست بوو. ئەم تەکنەلۆژیایە هەم دەرفەت هەیە و هەم مەترسی؛ باشترین دەستپێک فێربوونە، نەک پەلەکردن بۆ کڕین.
ئەم بابەتە تەنها بۆ زانیارییە و ڕاوێژی دارایی نییە. پێش هەر بڕیارێکی دارایی، خۆت لێکۆڵینەوە بکە و بارودۆخی خۆت لەبەرچاو بگرە.
سەرچاوەکان
Bitcoin.org — نووسراوی سەرەتایی بیتکۆین و ڕوونکردنەوەی شێوازی کارکردنی تۆڕ.
Ethereum.org — ناساندنی ئیتیریۆم، جزدان، گرێبەستی زیرەک و بەرنامە ناوەندینەکراوەکان.
ویکیپیدیای کوردی و گەشەپێدەرانی کورد — بۆ پشکنینی زاراوە باوەکانی کوردی دەربارەی دراوی دیجیتاڵ و بلۆکچەین.